Trong nhiều năm làm việc với trẻ em và gia đình tôi nhận thấy một nghịch lý phổ biến. Cha mẹ càng cố gắng rèn luyện sự mạnh dạn cho con thì trẻ càng thu mình lại. Điều này không xuất phát từ việc trẻ thiếu năng lực mà đến từ cách chúng ta đang hiểu sai về bản chất của sự tự tin trong con.
Từ góc nhìn tâm lý học tỉnh thức sự tự tin không phải là kỹ năng cần ép buộc mà là trạng thái tự nhiên cần được bảo vệ. Khi môi trường đủ an toàn sự tự tin trong con sẽ tự mọc lên giống như một mầm cây gặp đúng ánh sáng.
Sự tự tin trong con không thể bị ép buộc
Không có đứa trẻ nào sinh ra đã thiếu tự tin. Trẻ chỉ bắt đầu nghi ngờ bản thân khi liên tục nhận được tín hiệu rằng mình chưa đủ tốt. Khi bị so sánh bị cắt lời hoặc bị phán xét trẻ sẽ học cách co lại để tự bảo vệ.
Nhiều phụ huynh đặt câu hỏi làm sao để con mạnh dạn hơn. Câu hỏi đúng hơn là con đã học được điều gì về thế giới khiến con phải dè dặt như vậy. Khi hiểu điều này cha mẹ sẽ ngừng thúc ép và bắt đầu lắng nghe.
Cơ chế mọc thay vì đẩy
Sự tự tin trong con phát triển theo cơ chế mọc lên tự nhiên. Càng đẩy trẻ vào những tình huống gây sợ hãi trẻ càng hình thành ký ức tiêu cực và liên kết tự tin với áp lực. Ngược lại khi trẻ được bước từng bước nhỏ trong cảm giác an toàn não bộ sẽ ghi nhận trải nghiệm tích cực và mở rộng dần vùng thoải mái.
Những hành vi vô tình làm xói mòn sự tự tin trong con
Từ thực tiễn trị liệu gia đình tôi thường gặp các dạng tổn thương lặp đi lặp lại.
Cha mẹ cắt lời và sửa sai ngay lập tức khiến trẻ nghi ngờ suy nghĩ của mình.
Cha mẹ so sánh với bạn bè hoặc anh chị em khiến trẻ đánh mất bản sắc.
Cha mẹ mắng nhiếc khi trẻ mắc lỗi khiến trẻ sợ sai và ngại thử thách.
Ánh nhìn thất vọng lặp lại nhiều lần khiến trẻ lo sợ mất đi tình yêu thương.
Những hành vi này không xuất phát từ ác ý mà thường đến từ lo lắng. Tuy nhiên hệ quả là sự tự tin trong con bị bào mòn theo thời gian.
Nhút nhát là tín hiệu chứ không phải khiếm khuyết
Khi trẻ rụt rè đó là tín hiệu cho thấy hệ thần kinh đang cần thêm cảm giác an toàn. Nếu cha mẹ coi nhút nhát là lỗi và tìm cách sửa chữa trẻ sẽ cảm thấy mình có vấn đề. Khi được thấu hiểu trẻ sẽ dần mở lòng và thử nghiệm lại.
An toàn cảm xúc là nền tảng của sự tự tin trong con
Trẻ em không sợ xã hội bằng việc sợ mất đi sự chấp nhận của cha mẹ. Khi trẻ biết rằng mình được yêu thương ngay cả khi thất bại não bộ sẽ chuyển từ trạng thái phòng vệ sang trạng thái học hỏi.
Sự tự tin trong con được nuôi dưỡng qua những trải nghiệm đơn giản nhưng sâu sắc.
Trẻ được tin tưởng giao việc phù hợp với lứa tuổi.
Trẻ được phép thử cái mới dù có thể chưa hoàn hảo.
Trẻ được sai và được hướng dẫn sửa sai thay vì bị làm xấu hổ.
Trẻ cảm nhận được tình yêu thương không điều kiện.
Chấp nhận là liều thuốc mạnh nhất
Với trẻ em sự chấp nhận đồng nghĩa với quyền được tồn tại. Khi cha mẹ thể hiện rằng con đủ tốt dù chưa hoàn hảo trẻ sẽ xây dựng hình ảnh bản thân tích cực. Hình ảnh này chính là gốc rễ của sự tự tin trong con.
Vết thương của cha mẹ và sự phản chiếu nơi trẻ
Một khía cạnh sâu hơn trong tâm lý học tỉnh thức là sự liên hệ giữa nỗi sợ của cha mẹ và phản ứng với con. Khi thấy con nhút nhát nhiều cha mẹ cảm thấy sốt ruột hoặc xấu hổ. Cảm xúc này thường xuất phát từ ký ức cũ khi chính họ từng bị đánh giá hoặc xem là yếu đuối.
Nếu không nhận diện điều này cha mẹ dễ vô thức ép con mạnh mẽ để xoa dịu nỗi đau của mình. Hành động ấy khiến sự tự tin trong con bị đặt dưới áp lực thay vì được nuôi dưỡng.
Sự thay đổi phải bắt đầu từ người lớn
Muốn con tự tin cha mẹ cần học cách tự tin với chính cảm xúc của mình. Khi cha mẹ bình an và không còn sợ ánh nhìn của người khác trẻ sẽ cảm nhận được nguồn năng lượng an toàn đó.
