Sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng những cuộc cãi vã dữ dội. Đôi khi nó tồn tại âm thầm trong những gia đình vẫn ăn cơm chung vẫn hỏi han mỗi ngày nhưng đứa trẻ vẫn cảm thấy cô đơn ngay trong chính ngôi nhà của mình. Dưới góc nhìn của một chuyên gia tâm lý vấn đề không nằm ở việc cha mẹ có nói chuyện với con hay không mà nằm ở cấp độ hiện diện khi lắng nghe. Nhiều phụ huynh tin rằng mình đã lắng nghe nhưng thực tế họ đang nghe bằng vai trò và nỗi sợ thay vì bằng trái tim bình an.
Sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái bắt nguồn từ lắng nghe theo vai trò
Trong quá trình làm việc với nhiều gia đình tôi nhận thấy một mẫu số chung. Khi con chia sẻ cha mẹ lập tức kích hoạt vai trò dạy dỗ định hướng và quản lý. Họ nghe để tìm ra điều sai họ nghe để sửa họ nghe để đưa ra lời khuyên. Về mặt chức năng đây là trách nhiệm của người lớn nhưng về mặt cảm xúc điều đó khiến đứa trẻ cảm thấy mình đang nói chuyện với một người quản lý chứ không phải với một người thực sự thấu hiểu.
Sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái hình thành khi vai trò lấn át con người đích thực. Trẻ không cần một bài giảng vào lúc chúng tổn thương. Trẻ cần một ánh nhìn không phán xét một cái gật đầu thừa nhận cảm xúc. Khi cha mẹ quá nhanh trong việc đưa ra giải pháp trẻ sẽ ngừng chia sẻ vì cảm thấy cảm xúc của mình không được chứa đựng.
Khi chức năng lấn át sự hiện diện
Lắng nghe theo vai trò thường đi kèm với cấu trúc kiểm soát. Cha mẹ sợ con đi sai đường sợ con khổ sợ mình thất bại nên vội vàng điều chỉnh. Chính sự vội vàng này tạo ra khoảng cách vô hình. Đứa trẻ bắt đầu thu mình vì cảm giác rằng mình phải ổn định cảm xúc thật nhanh để làm vừa lòng người lớn.
Nỗi cô đơn của trẻ và nhu cầu được chứa đựng
Sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái không nằm ở thiếu lời khuyên mà nằm ở thiếu sự chứa đựng. Cô đơn là một trạng thái cảm xúc chứ không phải một bài toán logic. Khi trẻ gặp biến cố về ngoại hình bị bạn bè chê cười hoặc trải qua một thất bại lớn điều chúng cần không phải là phân tích đúng sai mà là một không gian an toàn để khóc để giận để xả hết nỗi đau.
Nhiều cha mẹ vì muốn con mạnh mẽ nên lập tức dùng lý lẽ trấn an. Họ nói rằng mọi chuyện rồi sẽ qua rằng không có gì đáng xấu hổ rằng con vẫn bình thường. Những câu nói này về lý trí không sai nhưng lại vô tình phủ nhận cảm xúc đang tồn tại. Khi cảm xúc bị phủ nhận trẻ cảm thấy mình đơn độc hơn.
Lắng nghe tỉnh thức là gì
Lắng nghe tỉnh thức là khả năng hiện diện trọn vẹn mà không vội sửa chữa. Cha mẹ giống như một đại dương có thể chứa đựng mọi con sóng cảm xúc của con. Đôi khi chỉ cần ngồi cạnh nắm tay hoặc ôm nhẹ cũng đủ giúp hệ thần kinh của trẻ ổn định lại. Khi cảm xúc được xả ra sự sáng suốt mới có thể quay về.
Lắng nghe từ nỗi sợ thay vì từ tình yêu
Một nguyên nhân sâu xa tạo nên sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái là việc cha mẹ nghe bằng nỗi sợ cá nhân. Nỗi sợ con sai lầm nỗi sợ con thua kém nỗi sợ bị xã hội đánh giá. Khi nỗi sợ chi phối tâm trí cha mẹ rơi vào trạng thái chiến hoặc biến. Họ vội vàng tìm đáp án vội vàng chỉnh sửa vì không chịu được cảm giác bất an của chính mình.
Trong trạng thái này sự hiện diện bình an không còn. Trẻ cảm nhận được sự căng thẳng và tự động phòng vệ. Càng phòng vệ càng ít chia sẻ và khoảng cách ngày càng lớn.
Chuyển từ nỗi sợ sang tình yêu có ý thức
Để thu hẹp sự cách biệt giữa cha mẹ và con cái người lớn cần học cách nhận diện nỗi sợ bên trong mình. Khi cha mẹ đủ tỉnh thức để thấy mình đang lo lắng quá mức họ có thể tạm dừng trước khi phản ứng. Sự tạm dừng này mở ra không gian cho tình yêu xuất hiện thay vì kiểm soát.
